پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٩ - کتابشناخت
کتابشناخت
جهان كتاب
ساناز نصيرپور
جديدترين اثر از تئوريسين پايان تاريخ
ريشه هاى نظام سياسى: از زمان انسان هاى اوليه تا انقلاب فرانسه
نويسنده: فرانسيس فوكوياما
ناشر: انتشارات فرار، استراوس و گيروكس
سال انتشار: آوريل ٢٠١١
قيمت: ٨٣/٢٠ دلار
تعداد صفحات: ٦٠٨
در عمل تمامى جوامع انسانى زمانى به شيوه قبيله اى سازمان يافته بودند، با اين حال در طول تاريخ اكثريت آنان به نهادهاى سياسى جديدى تبديل شدند كه شامل يك دولت مركزى است و مى تواند در جهت حفظ صلح و اعمال قوانين يكنواخت براى تمامى شهروندان نقش مؤثرى ايفا نمايد. برخى در ادامه اقدام به ايجاد حكومتهايى كردند كه مسئوليت نهادهاى كشور مستقل را به عهده داشته باشد. اما امروزه عدم وجود اين نهادها و يا حضور غير فعال آنها در بسيارى از كشورهاى در حال توسعه با پيامدهاى فاجعه آميز براى ساير كشورهاى جهان همراه است.
اين ها همه، تنها بخش كوچكى از مقدمه كتاب "ريشه هاى نظام سياسى: از زمان انسان هاى اوليه تا انقلاب فرانسه" است كه يوشيهيرو فرانسيس فوكوياما، پژوهشگر علوم سياسى و اقتصاد سياسى، و در حال حاضر عضو ارشد مركز دموكراسى، توسعه و حاكميت قانون در دانشگاه استنفورد به رشته تحرير در آورده است. فرانسيس فوكوياما در سال ١٩٩٢ با نگارش كتاب "پايان تاريخ و واپسين انسان" به شهرت جهانى رسيد. وى در اين اثر به دفاع تاريخى از ارزش هاى سياسى غرب برخاست و استدلال كرد كه ظهور ليبرال دموكراسى، ممكن است نقطه پايان تكامل ايدئولوژيك بشريت و شكل نهايى از حكومت انسان باشد.
"ريشه هاى نظام سياسى" كه در ماه هاى گذشته در صدر پر فروش ترين آثار سياسى آمريكا قرار گرفته، در تلاش است تا به ارائه تصويرى دقيق از چگونگى تكامل و توسعه نهادهاى سياسى در جوامع امروزىبپردازد. جلد نخست اين مجموعه دو جلدى با تشريح مسائل سياسى در ميان اجداد نخستين آغاز مى شود و با ظهور جوامع قبيله اى، رشد نخستين دولت مدرن در چين، آغاز حاكميت قانون در هند و خاورميانه و توسعه نهادهاى سياسى در اروپا تا آستانه انقلاب هاى فرانسه و آمريكا ادامه مى يابد. بطور كلى، اين جلد شامل چهار بخش بوده و به بررسى انسان ما قبل تاريخ، ريشه هاى دولت، حاكميت قانون و در نهايت حكومت پاسخگو مى پردازد. جلد دوم كتاب نيز به بررسى مسائل روز خواهد پرداخت و بيشترين تأكيد آن بر تأثيرى است كه نهادهاى غربى بر جوامع غير غربى داشته اند كه از آن به عنوان مدرنيزه ياد مى شود؛ در ادامه به اين نكته خواهد پرداخت كه چگونه توسعه سياسى در جهان معاصر رخ مى دهد. فوكوياما در مقدمه كتاب ابراز مى كند كه مطالعه جلد نخست كتاب براى درك مسائلى كه در حال حاضر شاهد آن هستيم ضرورى است.
فوكوياما به دنبال ريشه هاى نظم سياسى مدرن است كه هر يك از سه عنصر زير را شامل شود: "يك دولت قوى و شايسته، دولتى كه از قوانين تبعيت كند و حكومتى كه پاسخگوى تمامى شهروندان باشد". وىدر مقدمه كتاب توضيح مى دهد كه اين كتاب دو جلدى تا حدودى به عنوان بازبينى كتاب "نظم سياسى در جوامع در حال تغيير" به قلم ساموئل هانتينگتون در نظر گرفته شده است. وى همچنين در نگارش اين كتاب از مطالعات و تحقيقاتى كه از يك دهه پيش در زمينه مشكلات كشورهاى شكست خورده آغاز كرده به ويژه كتاب "كشور سازى: حكومت و نظم جهانى در قرن بيست و يكم" (٢٠٠٤) الهام گرفته است.
كتاب حاضر شمار زيادى از جوامع و دوره هاى تاريخى را پوشش مى دهد و به دلايل سنتى ظهور دولت، با تأكيد بر جنگ و چپاول اقتصادى و همچنين ايده هاى قابل تغيير در خصوص قانون، عدالت و مذهب متمركز شده است.
فوكوياما استدلال مى كند كه توسعه سياسى در جهان مدرن تحت شرايط متفاوتى نسبت به دوره قبل يعنى تا اواخر قرن هجدهم رخ مى دهد. پس از آنكه انقلاب صنعتى رخ داد و جوامع انسانى از حالت افزايش جمعيت (آنچه كه مالتوس كشيش انگليسى با انتشار رساله اى در سال ١٧٩٨ در مورد اصل جمعيت اظهار داشت) خارج شد، يك محرك جديد به فرآيند تغيير اجتماعى اضافه گرديد كه عواقب عظيم سياسى را در پى خواهد داشت. فوكوياما در ادامه خاطر نشان مى كند كه اين امكان وجود دارد كه خوانندگان اين جلد تصور كنند مواردى كه به صورت تاريخچه در اين اثر توصيف شده، به اين معناست كه همه جوامع بشرى اسير پيشينه و سوابق خود مى باشند، اما در واقع زندگى ما امروزه تحت تأثير شرايط بسيار متفاوت و پوياترى قرار گرفته است.
تمامى تلاش فوكوياما در اين كتاب معطوف آن است كه چشم اندازى مختصر و در عين حال دقيق از تاريخ بشر ارائه دهد. مايكل ليند كارشناس برنامه رشد اقتصادى در بنياد آمريكاى نوين در معرفى اين كتاب نوشته است: "ريشه هاى نظام سياسى" با نثرى شيوا كه از ويژگى هاى سبك نگارش فوكوياما محسوب مى شود، حاصل پژوهشى ارزشمند است و بدون شك به يكى از كتاب هاى محبوب در سراسر جهان تبديل خواهد شد.
منابع:
وب سايت دانشگاه استنفورد- فرانسيس فوكوياما
وب سايت آمازون
وب سايت ويكى پديا
وب سايت مجله فارين افرز
وب سايت نيويورك تايمز
خبر و نظر
فرزانه محسنى فرد
پيوند عقل و دل در تحليل عاشورا
نگاه جديد به واقعه عاشورا مى تواند فارغ از فلسفه قيام و مبتنى بر يك نگاه عرفانى و در عين حال ناشى از عقل باشد. دكتر قاسم كاكايى عضو هيات علمى دانشگاه شيراز در كتاب "گلبانگ سربلندى" كه هرمس چاپ خواهد كرد، واقعه عاشورا را از زاويه عرفانى و پيرامون عشق و تجلى عشق در كربلا بررسى كرده و معتقد است كه مطالب و بررسىهايش، هم حاصل دل است و هم حاصل عقل. وى كه كتابش را يك دوره عشقشناسى و كالبدشناسى عشق در كربلا مى داند، مى گويد كه اگر روضهخوانىها را عرفانى نكينم و جنبههاى عرفانى و حماسى عاشورا را نشان ندهيم، جوانانمان در آينده با مشكل تحليل در اين باره مواجه مىشوند.
نظرات استاد كمبريج درباره دعا
كتاب "به هنگام نيايش چه مىكنيم؟" اثر ونسان برومر، از چهرههاى شاخص در فلسفه معاصر دين، كه توسط دكتر قاسم كاكايى به فارسى ترجمه شده و قرار است توسط هرمس منتشر شود، حاوى نظراتى در باب دعا است كه مترجم آن را نزديك به روايتهاى مسلمانان به ويژه شيعيان در اين باره مىداند. برومر، استاد بازنشسته دانشگاه كمبريج است كه اكنون دوران بازنشستگىاش را در هلند مىگذراند. او يكى از نامدارترين فلاسفه معاصر دين به شمار مىآيد و كتابهاى بسيار قابل توجهى را در اين حوزه نوشته است.
روشن نگرى به جاى روشنگرى
برخلاف متونى كه تاكنون در باب تاريخ انديشه ترجمه شده و واژه "ايلومينيسم" را به عصر روشنگرى برگردانده اند، عليرضا اسمعيلزاده نويسنده اى كه اثرى تحت عنوان "خصلت گفتوگويى تاريخ انديشهها" را براى چاپ آماده مى كند، از واژه جديد روشن نگرى استفاده كرده است. وى در اين اثر تاثير آموزههاى روشننگرى بر انديشه اروپايى سده هجدهم و نوزدهم را بررسى مىكند.
ولايتى؛ ركورددار تأليف
در روزهاى پايانى خرداد و نخستين روز تيرماه، ١٣١٠ عنوان كتاب منتشر شده كه ١٩١ عنوان از آنها در حوزه دين بوده اند. در بخش كتابهاى عمومى، بيشترين كتابهاى تاليفى با ١١ عنوان، از علىاكبر ولايتىو بيشترين كتابهاى ترجمه با شش عنوان، از زهرا شبسترى و مسعود حبيباللهى اند.
بانكوك پايتخت كتاب ٢٠١٣
انتخاب بانكوك تايلند به عنوان پايتخت جهانى كتاب ٢٠١٣ نشان از رشد كتاب و كتابخوانى و توسعه در اين حوزه فرهنگى دارد.
كميته پايتخت كتاب جهان دليل انتخاب بانكوك را ايجاد گرايش براى سهيم شدن و شركت مردم در زنجيره تامين كتاب، حضور فعال بازيگران اين كشور در پروژه اى ادبى كه از قبل به همين منظور در نظر گرفته شده بود و همچنين عمل به بيشتر تعهدات در حوزه نشر كتاب عنوان كرده است. البته اين انتخاب هيچ جايزه نقدى به دنبال ندارد ولى به صورت نمادين تاييدى بر تلاش هاى بانكوك در زمينه كتاب و كتابخوانى است. در حال حاضر بوينوس آيرس آرژانتين پايتخت جهانى كتاب در سال ٢٠١١ است و ايروان ارمنستان به عنوان پايتخت كتاب جهان در سال ٢٠١٢ انتخاب شده است.
كتاب سياه لسآنجلس
نمايشگاه كتاب سياه لسآنجلس رويدادى در حال رشد در كشور آمريكاست كه نويسندگان آفريقايى-آمريكايى را هر سال در اواسط تابستان گرد هم مىآورد. اين نمايشگاه امسال همزمان با ٢٠ آگوست ٢٠١١ (٢٩ مرداد) با هدف ارائه آثار چاپ نشده، برنامههاى كتابخوانى و فراخوان نويسندگان، ناشران، دانشگاهيان و دستاندركاران كتاب در مركز انجمن لسآنجلس برپا مىشود.
تقدير از مترجم آلمانى هزار و يك شب
با تقدير از مترجم داستان هاى هزار و يك شب، نخستين جايزه به برگردانى از زبان عربى به آلمانى تعلق گرفت و اين كتاب را در كانون توجه ژرمن ها قرار داد. دكتر "كلاوديا اوت" به خاطر ترجمه تازه داستان هاى هزار و يك شب كه از سوى انتشارات كتاب صوتى هامبورگ در قالب كتاب صوتى (٢٤ سى دى - به قيمت ٤٩،٩٥ يورو) منتشر و از سوى منتقدان نيز بسيار مورد توجه قرار گرفته ، با جايزه معتبر ترجمه "كوتا" سال ٢٠١١ اشتوتگارت مورد تقدير قرار گرفت. "كلاوديا اوت" متولد سال ١٩٦٨ در توبينگن در بيت المقدس و توبينگن در رشته خاورشناسى و سال هاى زيادى هم به عنوان نويسنده و مترجم در كشورهاى عربى زندگى كرده است.
حذف كتاب غيراخلاقى از مدارس امريكا
اعتراض به محتواى غيراخلاقى يك كتاب در امريكا مى تواند آن را از ليست كتاب هاى درسى حذف كند مثل كتاب "دفتر خاطرات واقعى يك هندى پاره وقت" اثر" شرمن الكسى" كه اخيراً در مدارس ريچلند آمريكا به خاطر استفاده از الفاظ غير اخلاقى ممنوع شده است. البته محتواى نژادپرستانه از دلايل ديگر ممنوعيت اين كتاب مناقشه برانگيز است كه اعتراض گروهى از والدين يك دبيرستان را در پىداشته و شوراى آموزشى ريچلند را حساس كرده و به اين تصميم رسانده است.
تولد الاخر با سردبيرى آدونيس
در نخستين شماره مجله الآخر كه به تازگى به سردبيرى ادونيس و حارث يوسف منتشر شده، فلسفه در جهان عرب مورد بحث و بررسى قرار گرفته و در مقالاتى كه كلا داخلى و عربى است، رابطه انديشهمعاصر عرب با دين و تعامل اين دو با پيشرفت و آزادى تحليل شده است. بخشى از مجله هم به هنرهاى تجسمى و نيز بخش مهمى به شعر اختصاص داده شده است. در اين مجله هيچ مطلب ترجمه شدهاى ديده نمىشود. پيش از اين آدونيس دو مجله مهم و تأثيرگذار به نامهاى شعر و مواقف منتشر كرده بود .
امين مالوف؛ وارث كرسى اشتراوس
در نشستى كه آكادمى فرانسه برگزار كرد، صندلى شماره ٢٩ كه به كلود لوى اشتراوس دانشمند بزرگ اين كشور تعلق داشت، به امين مالوف نويسنده لبنانى الاصل رسيد. مالوف با كسب ١٧ راى از ٢٤ راى در نخستين دور راى گيرى توانست بر رقيبش ايو ميشو كه ٣ راى كسب كرد، پيروز شود.
مالوف ٦٢ ساله به زبان فرانسوى و عربى مىنويسد و در سال ١٩٩٣ جايزه معتبر گنكور را براى رمان "صخره تانيوس" گرفته است. او كه خالق ٧ رمان و ٣ كتاب غيرداستانى است، سال پيش جايزه پرافتخار پرنس آستورياس را از اسپانيا گرفت. مالوف كه سالها به عنوان روزنامهنگار به كار پرداخته، سردبير روزنامه لبنانى النهار و مجله ژونه آفريك بوده است. بسيارى از آثار داستانى مالوف برمبناى رخدادهاىتاريخى دنياى عرب شكل گرفته كه "جنگجوهاى صليبى از وراى چشمهاى عرب" از آن جمله آنهاست.
افشاى راز مستعار نويسان
كارملا سيوراروس در كتابى با نام "اسم مستعار" كه اخيراً از سوى انتشارات هارپر كالينز منتشر شده، داستانى را كه پشت برخى از مشهورترين اسامى مستعار نويسندگان موجود است و به جزيياتى از زندگىپنهان آنها ارتباط دارد، فاش كرده است. در اين كتاب نويسنده از خواهران برونته، شامل آن، شارلوت و اميلى ياد مىكند تا نشان دهد چرا از نام آكتون، كورير و اليس بل استفاده كردند. او مىگويد خواهران برونته كه هنوز در تاريخ كلاسيك بريتانيا باقى مانده اند نيز ابتدا براى انتشار كتابشان از اسامى مستعار استفاده كردند تا بتوانند اين كتاب ها را به دست مخاطبان خود برسانند و جورج ساند نيز راهىديگر نداشت تا بتواند رمان ها و نمايشنامه هايش را منتشر كند و به همين دليل از نامى مردانه استفاده كرد. كارن بليكسن هم از نام ايزاك دينيسن استفاده كرد و با استفاده از اين نام توانست آثار اوليه اش را منتشر كند. او جورج اليوت را نيز فراموش نكرده و در بخشى از كتاب به زندگى مارى آن يا مارى اوانز در اوايل قرن نوزدهم در انگلستان پرداخته است تا نشان دهد چرا او مجبور به استفاده از نامى مردانه شد.
آزمايش اعتياد از شكسپير
گروهى به رهبرى فرانسيس تاكرى انسان شناسى از آفريقاى جنوبى كه ١٠ سال پيش نيز فرضيه استفاده از حشيش و مارى جوانا توسط شكسپير را مطرح كرده بودند، مى خواهند از طريق نبش قبر اين ادعاىخود را اثبات كنند. اين گروه به سادگى حاضر نيستند بپذيرند كه پسر يك دستكش ساز در شهرى كوچك و دورافتاده كه هيچ نوع آموزش ادبى نديده بود بتواند از توانايى خلق چنين آثار والاى ادبىبرخوردار باشد. تاكرى با استناد به بخشى از آثار شكسپير به اين نتيجه رسيده و از كليساى انگلستان درخواست كرده تا اجازه نبش قبر شكسپير را به او بدهد تا او بتواند با بررسى آثار به جاى مانده از جسد او در كليساى تثليث استرانفورد به بررسى ادعايش بپردازد. او مىگويد حتى با تجزيه يك گوشه از ناخن شكسپير مىتواند ثابت كند كه او به مواد مخدر اعتياد داشت يا خير. اين درخواست او بر خلاف وصيت شكسپير است كه روى سنگ قبر وى نيز حك شده و درخواست كرده تا گورش دست نخورده باقى بماند.
عصبانيت هندى ها از هنرى كيسينجر
گفته مى شود چاپ بعضى نقشه ها و مطالب در كتاب جديد هنرى كيسينجر كه به تازگى با عنوان "درباره چين" منتشر شده، عصبانيت هندى هاى را در برداشته است. در اين كتاب نقشه اى چاپ شده كه منطقه كشمير را كه مورد مناقشه هند و پاكستان است، بخشى از پاكستان نشان مى دهد و به نظر مى رسد كه نويسنده بيشتر طرف چين را گرفته است. به عقيده كيسينجر جنگ چين و هند نتيجه سوء تفاهم و قضاوت نادرست طرف هندى بود كه باعث طرح "سياست رو به جلو" هند و كليد خوردن حمله به چين شد.
كتاب هاى سرخ دوباره در چين
كتابهاى معروف به " ادبيات انقلابى" يا مجموعه سرخ،كه در دوره چين جديد كمونيستى در دهههاى ٥٠ و ٦٠ قرن بيستم براى معرفى تاريخ و فراگير كردن حزب كمونيست منتشر مىشد، با ورود به نودمين سالگرد تشكيل حزب كمونيست چين، دوباره طرفدار پيدا كرده و در ٩ موضوع مختلف از جمله "رهبران انقلابى"، "قهرمانان نبرد"، "جنگهاى بزرگ"، "اعضاى برجسته حزب در قرن بيستم" ،"كارگران جوان نمونه"، "اعضاى حزبى در قرن جديد" در حال انتشار است.
تورق
تفسير متعاليه
با نگاهى به دو اثر جديد در باب رويكرد و انديشه هاى تفسيرى ملاصدرا
فريد مفيدى
صدرالمتألهين به روش فلسفى خاص خود تحت عنوان حكمت متعاليه شناخته شده است كه حاصل دقت علمى و تلاش هاى معقول و ابتكار اين عالم عصر صفوى در حوزه فلسفه و اوج هنر او در ارائه سنتزىاز آرا و انديشه هاى فلسفى ماقبل خود و تركيب دو مكتب مشهور پيش از خود است. اما اين هنر ملاصدرا در حوزه فلسفه محدود نمانده و در حوزه تفسير هم نمود و جلوه بارزى دارد و اين رويكرد، در اندك آثارى كه به صورت پراكنده از ايشان به جا مانده، ديده مى شود.
در اين رويكرد ملاصدرا، هم به معانى و مفاهيم ظاهرى و ابعاد ادبى و نقلى عبارات قرآنى توجه داشته و هم به ابعاد عرفانى و معانى باطنى و اسرار و اشارات آيات الهى پرداخته است. از سوى ديگر، او براىاثبات معانى عرفانى و مكاشفات غيبى هم از استدلالهاى برهانى و فلسفى كمك گرفته و هم از منابع وحيانى اعم از كتاب و سنت استفادههاى وافرى برده است. با اين حال، اگرچه ملاصدرا در عرصه فلسفه و حكمت به موفقيت كامل دست يافت، ولى در حوزه تفسير قرآن به موفقيت كامل نرسيد و تنها برخى از آيات و سورههاى قرآن را تفسير كرد. در واقع، آثار صدرالمتالهين در تفسير، مشتمل بر تمامىسورهها و آيات قرآن كريم نيست و تنها بعضى از سورهها و آيات را شامل مىشود. با اين وجود، تفسير او از قرآن كريم در ميان تفاسير قرآن كمنظير است كه بنياد حكمت اسلامى تاكنون موفق به انتشار شش جلد از آن شده است. جديدترين آن با عنوان "تفسير القرآن الكريم: تفسير سوره سجده و حديد" به تصحيح، تحقيق و مقدمه دكتر محسن پيشوايى و به اشراف آيتالله سيدمحمد خامنهاى در شمارگان ٢٠٠٠ نسخه، ٤٧١ صفحه و بهاى ١٤٥ هزار ريال منتشر و روانه بازار نشر شده است.
اما تعميم رويكرد فلسفى ملاصدرا به حوزه تغسير، به عنوان ماجرايى كه ناآشنايان به آثار تفسيرى اين انديشمند ايرانى را متعجب مى سازد؛ در اثرى ديگر تحت عنوان "ملاصدراى شيرازى و تفسيرش" از سرى كتاب هاى "ايرانيان و قرآن" تبيين و معرفى شده است.
اين كتاب كه كه محصول تلاش قلمى مجيد فلاح پور است، براى اولين بار در شمارگان ٣٠٠٠ نسخه، ١٩٩ صفحه و بهاى ٣١٠٠٠ ريال از سوى خانه كتاب منتشر و روانه بازار نشر شده است.
مجموعه چهل جلدى "ايراينان و قرآن" را مى توان تلاشى در راستاى معرفى و بزرگداشت قرآنپژوهان ايرانى در مدت زمانى به درازاى بيش از پانزده قرن كرد كه تاكنون مجلدات مختلفى از آن منتشر شده است.
در اثرى از اين مجموعه كه به ملاصدرا اختصاص يافته،با هدف شناخت و شناسايى بيشتر تفسير و انديشههاى تفسيرى او، كوشش شده طى پنج فصل به تحقيق و پژوهش پرداخته شود.
در فصل نخست به معرفى شخصيت، خانواده، استادان، آثار و مراحل زندگى ملاصدرا پرداخته شده است. در فصل دوم، آثار تفسيرى ملاصدرا به طور ويژه مورد معرفى قرار مىگيرند. در فصل سوم، درباره منابع آموزهها و انديشههاى تفسيرى ملاصدرا تحقيق شده است. در فصل چهارم، ابتدا درباره روششناسى تفاسير قرآن كريم تحقيق شده، سپس به طور ويژه روش تفسيرى ملاصدرا مورد پژوهش قرار مىگيرد. در فصل پنجم هم كه فصل پايانى است، ابتدا بحث مختصرى درباره گرايشهاى تفسيرى انجام و سپس به طور خاص، گرايش تفسيرى ملاصدرا مورد تحقيق و پژوهش قرار گرفته كه به نظر مى رسد مهم ترين بخش كتاب هم در مباحث اين فصل سامان پذيرفته است.
به هرحال در بررسى مباحثى كه ذيل عناوين يادشده اشاره شد، مهم ترين پرسش جستجوگران اين است كه رويكرد تفسيرى ملاصدرا در كدام روش و گرايش معمول و موجود طبقه بندى مى شود؟ ملاصدرا خود با بررسى تفاسير رايج در عصر خويش، چهار روش تفسيرى را بيان مىكند:
١- روش لغويان، فقها، محدثان و حنبلىها؛ روشى كه مفسران به معناى تحتاللفظى و لغوى كلمات و آيات قرآن وفا دارند، هرچند اين معانى با اصول عقلانى سازگار نباشد. صدرالمتالهين اين روش را نشان دهنده ضعف عقلى مفسران مىداند.
٢- روش عقلگرايان؛ كسانى كه آيات و كلمات قرآن را مطابق عقل، اصول تحقيقى و قضاياى نظرى خود تفسير مىكنند و با اين كار معناى تحتاللفظى قرآن را خدشهدار مىكنند.
٣- روش تركيبى از دو روش بالا. اين روش را بيشتر معتزليان بهويژه زمخشرى و متكلمان شيعه و سنى در تفسير قرآن بهكار مىبرند. آنها درباره آيات مربوط به منشا آفرينش به تفسير عقلى مىپردازند و آيات مربوط به رستاخيز و معاد را بهشيوه عقلى تفسير مىكنند و درباره رستاخيز و معاد به معناى ظاهرى و تحتاللفظى آيات بسنده مىكنند.
٤- روش راسخون در علم؛ همان روش انبياء و ائمه شيعه(عليهمالسلام) است. همچنين كسانىاند كه خداوند آنان را براى كشف حقايق، معانى معنوى، رموز عرفانى و نشانههايى از وحى و اسرار تاويل برگزيده است و آنها در كشف معناى خاص يا نشانهاى الهى، هرگز لطمهاى به معناى ظاهرى آن نمىزنند و سبب تخريب اساسى معناى باطنى آن نمىشوند و معناى مكشوف آنان مخالف معناى ظاهرى و تحتاللفظى نيست؛ چرا كه اينها شرايط و نشانههاى مكاشفه معناى باطنىاند. صدرالمتالهين اين افراد را كه خودش هم در جمع آنها قرار دارد، همان عارفان و صوفيان راستين مىداند.
صدرالمتالهين روش چهارم را تنها روش كامل براى درك و تجربه اسرار الهى و باطنى قرآن مىداند و در ديدگاه او، مهمترين و مطمئنترين روش تفسيرى، روش كشفى و ذوقى و شهودى است كه از چراغ نبوت و ولايت نور گرفته باشد. وى علوم مكاشفهاى را ارزشمندترين و برترين معارف و شناختها مىشمارد و همچنين آن را هدف نهايى و مطلوب ذاتى و ابزار سعادت بلكه عين سعادت مىداند.
معمولا تفسير صدرالمتالهين بر هر آيه، با بحث زبانى و نحوى مختصرى كه بر پايه كشاف زمخشرى است، آغاز مىشود و سپس به بحث درباره اهميت آيه بر اساس سنت پيامبر(ص) و امامان شيعه(عليهمالسلام) مىپردازد. پس از آن مسائل فلسفى را كه بهنظر مىرسد آن آيه مطرح مىكند، به ميان مىآورد و بعد از آن به توضيح راه حل خود براى آن مىپردازد. صدرالمتالهين در تفسير خود بر هر آيه، آغاز تفسير خود را با عنوان اصلى مشخص مىكند و مراحل متوالى بحث فلسفى خود را با عناوين فرعى مانند "كشف الهامى"، "تبيان و بسط"، "حكمت رحمانيه" و "تبصرة" ترسيم كرده است.
بنابراين، از يك سو رويكرد و روش تفسيرى ملاصدرا را مىتوان محل تلاقى چهار سنت مختلف شيعى، كلامى سنى، فلسفى و عرفانى در تفسير قرآن دانست.
از سوى ديگر، رهيافت و علايق صدرالمتالهين در تفسير قرآن را بايد متفاوت با ساير مفسران و تفاسير شيعى دانست. چه او زبان قرآن را مطابق با مرتبه وجودى هر مومن مىداند، زبانى كه مىتواند تفاسير بىشمارى داشته باشد. بر اين اساس، قرآن طبيعتا داراى معانى چندگانه است كه اين چند معنايى، هم عرضى و هم طولى است. قرآن كريم كلمه متجلى خداوند در مرتبه حسى يا كلام خداوند در بالاترين مرتبه غيرمادى و فراعقلى قرار دارد.
به نظر صدرالمتالهين، قرآن داراى ساحتهاى گوناگون و مراتب مختلف است و به اصطلاح فلسفى داراى حقيقتى تشكيكى است. از اينرو، كسانى كه وارد درياى قرآنى مىشوند، به تناسب كمالات وجودىخود در يك ساحت توانايى شناورى دارد. برخى به الفاظ و واژهها دل خوش كرده و برخى به مجادلات كلامى روى آورده و بعضى ديگر دربند بحثهاى عقلى، خويشتن را گرفتار ساخته و گروهى نيز به حقيقت قرآن روى آوردهاند. بنابراين، بايد گفت قرآن درجات و مراتب گوناگون دارد كه هركس بهنوعى از آن بهره مىجويد.
به هر ترتيب، محتواى تفسير صدرالمتالهين باطنى و عرفانى و موضوعات محورى آن اخلاقى، فلسفى، باطنى و عرفانىاند و چنين تفسيرى در ادبيات شيعى منحصر بهفرد است و از همين رو تأثير عظيمى در تفاسير شيعى بپس از خود مانند تفسير الميزان مرحوم علامه طباطبايى داشته است. به اين اعتبار مى توان گفت كه روش تفسير قرآن به قرآن پيش از آن كه مطلقاً منسوب به علامه و محصول تلاش علمى ايشان باشد، ايده هاى اوليه و شكل پيرى مقدماتى آن در رويكرد تفسيرى ملاصدرا بروز و ظهور داشته است.